Światowy Dzień AZS. Dlaczego skóra atopowa zaostrza się jesienią i jak ją pielęgnować?

Skąd bierze się sezonowość zaostrzeń AZS?

Skóra atopowa ma osłabioną barierę naskórkową. Niedobór białek strukturalnych, między innymi filagryny, oraz nieprawidłowy skład lipidów sprawiają, że naskórek szybciej traci wodę, a substancje drażniące i alergeny łatwiej przenikają w głąb. Parametr opisujący to zjawisko, przeznaskórkowa utrata wody (TEWL), rośnie wraz ze spadkiem wilgotności otoczenia.

Jesienią i zimą działa jednocześnie kilka mechanizmów. Zimne powietrze na zewnątrz zawiera mało pary wodnej, a ogrzewane mieszkania jeszcze mniej: wilgotność względna w sezonie grzewczym potrafi spadać poniżej 30 procent, podczas gdy skórze sprzyja przedział 40–60 procent. Częste przechodzenie między mrozem a przegrzanym wnętrzem oznacza powtarzające się skoki temperatury, na które naczynia i naskórek osób z atopią reagują silniej. Do tego dochodzi mniejsza ekspozycja na światło słoneczne, cieplejsza, często wełniana odzież mechanicznie drażniąca skórę oraz dłuższe i gorętsze kąpiele, które wypłukują lipidy z naskórka.

Osobnym czynnikiem jest stres. Początek roku szkolnego i powrót do intensywnej pracy to dla wielu rodzin okres napięcia, a związek stresu z nasileniem świądu i zmian skórnych jest dobrze udokumentowany w literaturze dermatologicznej.

Zwykłe przesuszenie czy początek zaostrzenia? Jak je odróżnić

Jesienią przesusza się także skóra osób bez atopii, dlatego łatwo zbagatelizować pierwsze sygnały nadchodzącego zaostrzenia. Zwykła suchość sezonowa daje uczucie ściągnięcia i drobne łuszczenie, ale ustępuje po kilku dniach regularnego natłuszczania. O rozpoczynającym się zaostrzeniu AZS świadczą natomiast: świąd wyprzedzający widoczne zmiany (charakterystyczna dla atopii kolejność „najpierw swędzi, potem widać"), zaczerwienienie w typowych lokalizacjach, takich jak zgięcia łokci i kolan, szyja czy nadgarstki, nasilanie się świądu wieczorem i w nocy oraz brak poprawy mimo prawidłowej pielęgnacji. Wychwycenie tego momentu ma znaczenie praktyczne: wcześnie zintensyfikowane natłuszczanie i konsultacja z lekarzem pozwalają niekiedy zatrzymać zaostrzenie na wstępnym etapie.

Jak przygotować skórę atopową na sezon grzewczy?

Podstawą pozostaje natłuszczanie preparatami emolientowymi, stosowanymi regularnie, także wtedy, gdy skóra wygląda dobrze. Wytyczne europejskie i polskie zalecają aplikację co najmniej dwa razy dziennie oraz po każdym kontakcie z wodą. Przed sezonem grzewczym warto dodatkowo:

• zamienić lekkie emulsje letnie na bogatsze formuły kremowe, które lepiej ograniczają utratę wody;

• skrócić kąpiele do kilku minut i obniżyć temperaturę wody do letniej;

• nakładać preparat natłuszczający w ciągu kilku minut po osuszeniu skóry, kiedy naskórek jest jeszcze wilgotny;

• kontrolować wilgotność powietrza w sypialni, na przykład nawilżaczem lub przez ograniczenie temperatury grzejników;

• wybierać bawełnianą lub lnianą odzież noszoną bezpośrednio na ciele i prać ją w środkach bez kompozycji zapachowych;

• planować zakup rękawiczek wcześniej, ponieważ dłonie należą do okolic najbardziej narażonych na jesienne przesuszenie.

Najczęstsze błędy jesiennej pielęgnacji skóry atopowej

Część nawyków, które wydają się naturalne w chłodne dni, działa na niekorzyść skóry atopowej. Do najczęściej powtarzanych błędów należą: gorące, długie kąpiele traktowane jako sposób na rozgrzanie (im cieplejsza woda, tym więcej lipidów wypłukiwanych z naskórka), odstawianie emolientów w okresach, gdy skóra wygląda dobrze (natłuszczanie działa profilaktycznie, nie tylko objawowo), dogrzewanie sypialni powyżej 21 stopni, noszenie wełny lub tkanin syntetycznych bezpośrednio na ciele, a także sięganie po kosmetyki z kompozycjami zapachowymi, które u osób z atopią częściej wywołują podrażnienia. Błędem jest również wprowadzanie kilku nowych kosmetyków jednocześnie: przy skórze reaktywnej nowe produkty testuje się pojedynczo, na małej powierzchni.

Jakie składniki wspierają barierę naskórkową?

W pielęgnacji skóry atopowej znaczenie ma skład preparatu. Poszukiwane są substancje, które uzupełniają lipidy naskórka, wiążą wodę i łagodzą podrażnienie, przy jednoczesnej rezygnacji z kompozycji zapachowych i zbędnych konserwantów.

Przykładem takiego połączenia jest krem NIGELLUM AZS z oferty Herbapol Poznań, przeznaczony do wspomagania pielęgnacji przy atopowym zapaleniu skóry, skórze alergicznej i podrażnieniach słonecznych. Zawarty w nim olej z czarnuszki dostarcza nienasyconych kwasów tłuszczowych, niezbędnych do prawidłowego funkcjonowania lipidowej warstwy ochronnej naskórka, wspierając regenerację bariery ochronnej skóry. Alantoina wspomaga procesy regeneracji tkanek i usuwa martwe komórki naskórka, działając synergistycznie z D-pantenolem, który nawilża i uelastycznia skórę. Betaina wzmacnia płaszcz hydrolipidowy, zapobiegając utracie wody z naskórka, dzięki czemu zmniejsza wysuszenie i swędzenie, a witamina E odbudowuje i wzmacnia naturalną barierę skóry, chroniąc ją przed działaniem szkodliwych czynników środowiska. Krem jest odpowiedni dla wegan.

Czego pielęgnacja nie zastąpi?

Emolienty i właściwe nawyki ograniczają częstość zaostrzeń, ale nie zastępują leczenia. W okresach nasilenia zmian o włączeniu leków miejscowych decyduje lekarz, a nawracające lub rozległe zmiany wymagają opieki dermatologicznej. Osoby, u których każda jesień przynosi wyraźne pogorszenie, powinny omówić z lekarzem plan postępowania na sezon, zanim wystąpi zaostrzenie, a nie dopiero w jego trakcie.

Światowy Dzień AZS przypomina również o mniej widocznym wymiarze choroby: przewlekły świąd zaburza sen i koncentrację, a widoczne zmiany skórne bywają źródłem wstydu, szczególnie u dzieci i nastolatków. Zrozumienie, że AZS jest chorobą przewlekłą, a nie kwestią niedostatecznej higieny, pozostaje jednym z głównych celów tego dnia.

Źródła:

1. Wollenberg A. i wsp., EuroGuiDerm guideline for the treatment of atopic eczema, JEADV 2022 (z aktualizacjami).

2. Polskie Towarzystwo Dermatologiczne, Rekomendacje dotyczące leczenia atopowego zapalenia skóry.

3. Engebretsen K.A. i wsp., The effect of environmental humidity and temperature on skin barrier function and dermatitis, JEADV 2016; 30(2): 223–249.

4. Hawro T., Sysa-Jędrzejowska A., Narbutt J., Rola mutacji w genie filagryny w etiopatogenezie atopowego zapalenia skóry. Przegląd piśmiennictwa.

5. EFA / GlobalSkin, World Atopic Eczema Day – materiały kampanii.